Định hình mô hình phát triển dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số

Đây là thông điệp được các chuyên gia, nhà khoa học, doanh nghiệp nhấn mạnh tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 với chủ đề: "Mô hình phát triển dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số" do Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) tổ chức ngày 25/3, tại Hà Nội.

Phát biểu khai mạc, PGS. TS. Nguyễn Đức Minh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhấn mạnh, thế giới đang chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây không còn là lựa chọn mà đã trở thành yếu tố tất yếu đối với mọi nền kinh tế, doanh nghiệp và tổ chức.

Theo ông, thực tiễn thời gian qua cho thấy những quốc gia nắm bắt được làn sóng công nghệ đã bứt phá mạnh mẽ, trong khi các nền kinh tế chậm thích ứng có nguy cơ tụt hậu. Do đó, việc lựa chọn mô hình phát triển phù hợp là vấn đề có ý nghĩa chiến lược đối với Việt Nam trong giai đoạn tới. Quan điểm phát triển dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã được thể hiện rõ trong các văn kiện của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết Đại hội XIV và Nghị quyết số 57.

Tuy nhiên, theo PGS. TS. Nguyễn Đức Minh, vấn đề đặt ra không chỉ là lựa chọn giữa phát triển theo chiều rộng hay chiều sâu, mà là sự chuyển dịch mang tính căn bản của toàn bộ hệ sinh thái phát triển. Trong đó, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải được đặt ở vị trí trung tâm của chiến lược quốc gia; con người vừa là động lực vừa là mục tiêu của phát triển.

Làm rõ cách tiếp cận mô hình phát triển đất nước

TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương cho rằng, một trong những yêu cầu đầu tiên là phải nhận diện rõ mô hình phát triển đất nước sau 40 năm đổi mới, đồng thời phân biệt giữa mô hình phát triển quốc gia, mô hình phát triển kinh tế và mô hình tăng trưởng.

Một hướng tiếp cận được đề xuất là phân tích mô hình phát triển theo các “lát cắt” như kinh tế, xã hội, quốc phòng – an ninh, môi trường, đối ngoại, văn hóa và quản trị quốc gia. Tuy nhiên, đây chỉ là các trụ cột, còn “lõi” của mô hình phải là triết lý phát triển, hệ động lực và cơ chế vận hành.

Đáng chú ý, việc tích hợp khoa học công nghệ vào các lĩnh vực cần được thực hiện linh hoạt, phù hợp với đặc thù từng lĩnh vực, tránh cách tiếp cận giản đơn, cơ học. Công nghệ cần được nhìn nhận như động lực nâng cao chất lượng và hiệu quả phát triển, thay vì “gắn nhãn” hình thức.

Các ý kiến tại Diễn đàn đã tập trung làm rõ nội hàm mô hình phát triển mới của Việt Nam trong bối cảnh thế giới biến động nhanh, cạnh tranh ngày càng gay gắt.

Theo GS.TS. Trần Thị Vân Hoa, Nguyên Phó Hiệu trưởng, Đại học Kinh tế Quốc dân, mô hình phát triển mới thực chất là quá trình “chuyển đổi kép” gồm chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Đây là hai trụ cột quan trọng để hướng tới tăng trưởng bền vững và nâng cao chất lượng phát triển.

Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng lần thứ XIV xác định ba đột phá chiến lược gồm hoàn thiện thể chế, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và xây dựng hạ tầng hiện đại. Trong đó, thể chế được coi là “đột phá của đột phá”, đóng vai trò quyết định trong việc khơi thông nguồn lực và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Cùng với đó, việc phát triển nguồn nhân lực cho các lĩnh vực công nghệ cao như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, bán dẫn, năng lượng sạch là yêu cầu cấp thiết nhằm nâng cao năng suất lao động và năng lực cạnh tranh.

GS.TS. Trần Thị Vân Hoa đề xuất 6 nhóm giải pháp trọng tâm, đó là: Đẩy mạnh đầu tư cho khoa học công nghệ và R&D; hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường; thúc đẩy chuyển đổi số và chuyển đổi xanh; phân bổ nguồn lực hiệu quả; bảo đảm phát triển bền vững và nâng cao năng lực hội nhập quốc tế.

Chia sẻ các bài học "thần kỳ" Đông Á, PGS.TS. Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam dẫn mô hình Hàn Quốc như một kinh nghiệm quý giá: Nhà nước không cạnh tranh mà hỗ trợ các tập đoàn tư nhân hùng mạnh thông qua việc cung cấp các yếu tố đầu vào chiến lược (như thép, hạ tầng) với chi phí thấp, tạo đà cho họ vươn ra thế giới. Đồng thời, chính sách FDI được kiểm soát để bảo vệ không gian phát triển cho doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nước.

PGS.TS. Trần Đình Thiên đề xuất Việt Nam cần chuyển đổi mô hình phát triển, vượt qua lợi thế lao động giá rẻ để tập trung vào lực lượng sản xuất cốt lõi của tương lai: Con người có trí tuệ sáng tạo kết hợp với trí tuệ nhân tạo (AI).

Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần một cuộc cải cách thể chế sâu rộng, bao gồm cải cách hệ thống giáo dục - đào tạo, hiện đại hóa luật lao động, và thiết lập chính sách hỗ trợ đặc biệt cho các doanh nghiệp tư nhân. Đây là con đường để Việt Nam xây dựng một nền kinh tế tự chủ, sáng tạo và có sức cạnh tranh bền vững trong bối cảnh mới.

Kinh tế dữ liệu – động lực tăng trưởng mới

Một nội dung đáng chú ý được đề cập tại Diễn đàn là vai trò của kinh tế dữ liệu và trí tuệ nhân tạo trong mô hình tăng trưởng mới. Theo ông Nguyễn Trung Chính, Chủ tịch Tập đoàn CMC, dữ liệu đã trở thành “tài nguyên chiến lược” và là yếu tố sản xuất quan trọng của nền kinh tế hiện đại.

Việt Nam đang đứng trước "thời điểm vàng" để phát triển kinh tế dữ liệu, với quy mô kinh tế số đạt khoảng 36 tỷ USD năm 2024 và mục tiêu chiếm 30% GDP vào năm 2030.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, cần tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, hạ tầng, thị trường và nhân lực. Hiện nay, Việt Nam còn thiếu khung pháp lý rõ ràng về sở hữu và định giá dữ liệu; chưa có cơ chế thử nghiệm cho các mô hình kinh doanh mới; hạ tầng dữ liệu còn hạn chế; và nguồn nhân lực chất lượng cao chưa đáp ứng yêu cầu.

Theo ông Nguyễn Trung Chính, sự kết hợp giữa “Nhà nước kiến tạo, doanh nghiệp tư nhân tiên phong” được coi là chìa khóa để đạt mục tiêu phát triển kinh tế dữ liệu trong giai đoạn tới.

Các khuyến nghị chính sách mà ông Chính đưa ra tập trung vào bốn trụ cột. Về thể chế, cần hoàn thiện khung pháp lý, thúc đẩy hợp tác công – tư và thiết lập cơ chế sandbox. Về hạ tầng, cần phát triển các doanh nghiệp công nghệ nội địa, đầu tư hạ tầng truyền dẫn và trung tâm dữ liệu quy mô lớn.

Về thị trường, cần hình thành sàn giao dịch dữ liệu và thúc đẩy dữ liệu mở. Về nhân lực, cần tăng cường đào tạo, phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và thu hút chuyên gia.

Thu Giang