Đổi mới tư duy tài trợ khoa học công nghệ bằng nguyên tắc ‘nghĩ lớn, nghĩ xa, nghĩ sâu’

Ba bài học tư duy khi tài trợ khoa học, công nghệ

 

Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã thể hiện quyết tâm mạnh mẽ của Việt Nam trong việc đưa KH&CN cùng đổi mới sáng tạo trở thành động lực phát triển đất nước, hướng tới mục tiêu chi cho KH&CN đạt 2% GDP (trong đó 60% đến từ nguồn lực xã hội). Khi nguồn lực tài chính gia tăng mạnh mẽ, câu hỏi lớn đặt ra cho các nhà quản lý, doanh nghiệp và tổ chức tài trợ là làm thế nào để nguồn vốn đầu tư tạo ra tác động xã hội lớn nhất.

 

 

TS Lê Mai Lan – Phó Chủ tịch Tập đoàn Vingroup, Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học VinUni. Ảnh: HT.

Chia sẻ tại Diễn đàn mở rộng kết nối hợp tác khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của Việt Nam và các nước (IRIFF 2026), TS Lê Mai Lan cho biết, với 8 năm kinh nghiệm (2018 – 2026) triển khai tài trợ phi lợi nhuận cho KH&CN, Vingroup nhận ra rằng, để xây dựng nền tảng cho khoa học, công nghệ, thay vì tài trợ 1-2 dự án riêng lẻ, cần đầu tư xây hệ sinh thái để thay đổi tư duy, nhận thức.

 

Hành trình thay đổi tư duy, nhận thức song hành cùng việc Vingroup xây dựng hệ sinh thái khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Năm 2018, Vingroup khởi xướng Quỹ Đổi mới Sáng tạo Vingroup (VINIF). Quỹ tài trợ cho các đề tài nghiên cứu, tài trợ học bổng, tài trợ cho các nhóm nghiên cứu mạnh và tài trợ phát triển nhân lực. Qua 8 năm, Quỹ đã tài trợ hơn 1.000 tỷ đồng, hỗ trợ 3.500 nhà khoa học, cấp 1.900 học bổng thạc sĩ/tiến sĩ/sau tiến sĩ, góp phần tạo nên 2.000 công bố quốc tế, 150 sáng chế và 250 giải thưởng công nghệ.

“Tác động lớn nhất của VINIF không chỉ nằm ở các con số, mà là kiến tạo sự thay đổi nhận thức về tư duy làm khoa học chuyên nghiệp, xem nghiên cứu sinh, tiến sĩ là một nghề có trả lương và điều kiện làm việc phù hợp”, TS Lan nhận định.

Một năm sau đó, năm 2019, Vingroup khởi động Chương trình Học bổng khoa học, công nghệ đào tạo thạc sĩ, tiến sĩ du học nước ngoài. Chương trình tài trợ học bổng toàn phần cho tài năng Việt Nam đi du học thạc sĩ, tiến sĩ và sau tiến sĩ tại 68 trường đại học trên thế giới trong các lĩnh vực công nghệ lõi, công nghệ mũi nhọn. Tới nay, Chương trình đã giải ngân 839 tỷ đồng, cấp 271 suất học bổng. 167 người đã tốt nghiệp và hơn 50% quay về Việt Nam để làm việc, gần một nửa học tiếp tiến sĩ hoặc công tác tại những viện nghiên cứu, doanh nghiệp danh giá.

“Trí tuệ Việt Nam là hạt giống tốt. Chỉ cần tạo môi trường để các tài năng người Việt có cơ hội phát triển, chúng ta có thể vươn tầm quốc tế trong khoa học, công nghệ”, TS Lê Mai Lan nói.

Năm 2020, Chủ tịch Phạm Nhật Vượng cùng bà Phạm Thu Hương khởi xướng Quỹ Giải thưởng VinFuture với sứ mệnh là tôn vinh những thành tựu khoa học tạo tác động lớn trên thế giới và đưa các nhà khoa học hàng đầu thế giới tới Việt Nam. Sau 5 mùa giải, VinFuture đã nhận được 6.132 đề cử từ 110 quốc gia, vinh danh 48 nhà khoa học xuất sắc. Đáng chú ý, 6 chủ nhân giải VinFuture sau đó đã tiếp tục đoạt giải Nobel hoặc Breakthrough (như Nobel các năm 2023, 2024, 2025). Giải thưởng không chỉ đưa trí tuệ kiệt xuất thế giới đến giao lưu với nhà khoa học Việt Nam mà còn biến Việt Nam thành một điểm đến mới của trí tuệ toàn cầu.

“Vingroup nhận thấy tài trợ khoa học không thuần túy là việc gia tăng các nguồn lực tài chính, mà là một quá trình liên tục đổi mới tư duy và phương thức đầu tư”, TS Lê Mai Lan chia sẻ.

 

Thay vì tài trợ dựa trên các ý tưởng nhỏ lẻ trong phòng thí nghiệm, Vingroup chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình tài trợ giải quyết các thách thức lớn (Challenge-driven model). Trong mô hình này, doanh nghiệp và các nhà khoa học đồng hành ngay từ khâu xác định bài toán, triển khai đến thử nghiệm và tiếp nhận sản phẩm.

Các kỹ sư và nhà khoa học được đưa xuống thực địa – đi cùng bác sĩ, điều dưỡng trong bệnh viện Vinmec hay trực tiếp làm việc tại các nhà máy sản xuất ô tô VinFast. Điều này giúp phát hiện đúng các bài toán thực tế, đẩy nhanh quá trình cải tiến công nghệ và rút ngắn thời gian đưa nghiên cứu từ phòng lab ra thị trường.

Nhận thức tầm quan trọng của việc bảo đảm chủ quyền số, việc tài trợ KH&CN còn hướng tới các mục tiêu quốc gia và chủ quyền Việt Nam trên không gian mạng. Chương trình 20.000 nhân tài AI thực chiến giúp đào tạo lực lượng kỹ sư không chỉ biết lập trình mà còn thấu hiểu kinh doanh, vận hành và thiết kế sản phẩm.

Nhận thấy chủ quyền công nghệ và tính độc lập về công nghệ ngày càng trở nên quan trong, Vingroup đã tập trung đầu tư hạ tầng nghiên cứu dùng chung và ra mắt V-Bench - bộ công cụ đánh giá năng lực AI tiếng Việt, gồm 40.000 câu hỏi và tác vụ, giúp đánh giá năng lực AI về ngôn ngữ, văn hóa, ngữ cảnh vùng miền và độ an toàn, góp phần bảo đảm chủ quyền số.

 

Đo lường hiệu quả tài trợ KH&CN bằng công thức “nghĩ lớn, Nghĩ xa, Nghĩ sâu”

 

Đứng trước bài toán đo lường hiệu quả các nguồn vốn tài trợ phi lợi nhuận hàng ngàn tỷ đồng, TS Lê Mai Lan đã chia sẻ ba nguyên tắc khi Vingroup lựa chọn dự án khoa học, công nghệ.

 

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn trao Giải thưởng Chính VinFuture 2025 cho 4 nhà khoa học.

Thứ nhất, nghĩ lớn (Think Big): nghĩ bài toán lớn và tác động lớn. Để tài trợ hiệu quả, người quản lý nguồn vốn phải nhìn thấy được bức tranh toàn cảnh của khoa học thế giới. Tại VinUni, sự tham gia của nguyên Hiệu trưởng Đại học Công nghệ Nanyang (NTU Singapore - top 11-12 thế giới) trong Hội đồng Đầu tư đã mang lại chuẩn mực phản biện khắt khe.

 

Bên cạnh đó, cần dũng cảm "nói không" đối với những ý tưởng mà thế giới đã làm hoặc những giải pháp không có tính mới. Nếu cứ tiếp tục đầu tư dàn trải vào những giải pháp lạc hậu, sản phẩm làm ra sẽ không thể thương mại hóa và gây lãng phí nguồn lực của đất nước.

 

Thứ hai, nghĩ xa (Think Far). Theo TS Lê Mai Lan, trước tốc độ phát triển nhanh chóng của công nghệ và AI, việc tài trợ KH&CN đòi hỏi phải có tầm nhìn đi trước 10 năm, 20 năm, thậm chí là lâu hơn.

Khi tư duy như vậy, thước đo hiệu quả đầu tư cho nghiên cứu khoa học, công nghệ không thể chỉ đếm số lượng bài báo, bằng sáng chế hay doanh nghiệp spin-off đơn thuần, mà phải đo bằng tác động xã hội lớn.

Thứ ba, nghĩ sâu và rộng (Think Deep & Broad). Từ nhận thức “Muốn đi nhanh thì đi một mình, muốn đi xa phải đi cùng nhau”, đại diện Vingroup cho rằng hiệu quả tài trợ khoa học chỉ đạt tối đa khi có sự kết nối đa chiều, liên ngành, liên quốc gia vì một tương lai chung của nhân loại.

Sự chuyển dịch từ "tài trợ đề tài" sang "đầu tư giải quyết thách thức" thông qua tư duy Nghĩ lớn - Nghĩ xa - Nghĩ sâu chính là chìa khóa để đưa khoa học Việt Nam bứt phá, biến tri thức thành giá trị thực tiễn phục vụ con người.

Hiền Thảo